سواد حقوقی سرمایهگذاران/ آشنایی با جرم دستکاری بازار (قسمت دوم)
مریم نبیپور
عضو هیئت تحریریه
قانون و مقررات به زبان ساده
سواد حقوقی سرمایهگذاران
آشنایی با جرم دستکاری بازار/قسمت دوم
با همکاری اداره پیشگیری از ناهنجاریها و ارتقاء سلامت بازار سرمایه سازمان بورس و اوراق بهادار
در بازار سرمایه، آنچه به یک سهامدار توان تصمیمگیری میدهد فقط اطلاعات مالی نیست؛ بلکه شناخت از حقوق و تکالیف قانونی و ابزارهای حمایتیای است که قانون برای او در نظر گرفته است. بسیاری از اختلافات، سردرگمیها و حتی زیانهای رایج در بازار، نه از نبود دانش بورسی بلکه از عدم دانش کافی نسبت به حقوق و قوانین شکل میگیرند. از همینرو، بر آن شدیم تا در ماهنامه «بورس» بخشی مستقل و پیوسته را در راستای افزایش سواد حقوقی در بازار سرمایه که بخشی از سواد مالی را پوشش خواهد داد، به این موضوع اختصاص دهیم.
مطالب حقوقی که در این بخش با عنوان «سواد حقوقی سرمایهگذاران» منتشر میشود، مستقیماً توسط اداره پیشگیری از ناهنجاریها و ارتقاء سلامت بازار سرمایه سازمان بورس و اوراق بهادار تهیه شده و هدف آن، سادهسازی مفاهیم حقوقی، افزایش شفافیت و توانمندسازی مخاطبان بازار سرمایه در دفاع از حقوقشان است.
در اولین سری از گزارشهای ارتقای سواد حقوقی، به موضوع «پرداخت سود توسط ناشران اوراق بهادار»، بهعنوان یکی از پایهایترین و درعینحال پرچالشترین مفاهیم برای سهامداران پرداخته شد. بهگونهای که در خلال چند شماره، مطالب مهم پیرامون مسیر حقوقی مرتبط با دریافت سود، از تعریف و تقسیم تا پیگیری قانونی آن در اختیار مخاطبین این ماهنامه قرار گرفت.
میدانیم که بازار سرمایه بهعنوان یکی از مهمترین ارکان اقتصاد کشور لازم است بر پایه شفافیت، انصاف و کشف قیمت واقعی عمل کند و هرگونه اقدام متقلبانه یا فریبکارانه که این روند طبیعی را مختل کند، نهتنها به سرمایهگذاران آسیب میزند بلکه اعتماد عمومی به بازار را نیز از بین میبرد، لذا شناخت مصادیق و ابعاد مختلف جرم دستکاری بازار، کمک میکند فعالان بازار آگاهانهتر عمل کنند و در دام متخلفان گرفتار نشوند. از همینرو، بر آن شدیم تا سری دوم از گزارشهای «سواد حقوقی سرمایهگذاران» را به موضوع «آشنایی با جرم دستکاری بازار» اختصاص دهیم که سرفصلهای زیرمجموعه آن در ادامه معرفی خواهد شد:
* معرفی جرم دستکاری بازار و ارکان آن؛
* آشنایی با انواع جرم دستکاری بازار (مبتنی بر اطلاعات (اخبار و شایعات و …)- مبتنی بر معاملات)؛
* آشنایی با ترفندهای متداول مرتکبان جرم دستکاری بازار؛
* آشنایی با نشانههای وقوع جرم دستکاری بازار؛
* معرفی اوراق و بازارهای مستعد وقوع جرم دستکاری بازار؛
* مسئولیتهای قانونی ناشی از دستکاری بازار.
بر این اساس مسیر حقوقی مرتبط با جرم دستکاری بازار از معرفی این جرم گرفته تا معرفی اوراق و بازارهای مستعد وقوع جرم دستکاری بازار و مسئولیتهای قانونی ناشی از دستکاری بازار در ۶ شماره متوالی تعریف و تبیین میشود.
در این شماره با توجه به ساده و روان بودن ادبیات مطالب اشارهشده در متن دریافتی از اداره پیشگیری از ناهنجاریها و ارتقاء سلامت بازار سرمایه سازمان بورس و اوراق بهادار، از نگارش بخش «قانون و مقررات به زبان ساده» جهت جلوگیری از تکرار صرف نظر شده است. لذا آنچه در ادامه میخوانید، متن دریافتی از اداره پیشگیری از ناهنجاریها و ارتقاء سلامت بازار سرمایه میباشد که هدف آن، سادهسازی مفاهیم حقوقی، افزایش شفافیت و توانمندسازی مخاطبان بازار سرمایه در دفاع از حقوقشان است. لازم است از همکاری اداره مذکور در تهیه این گزارش تشکر کنیم.
پس از معرفی جرم دستکاری بازار و ارکان آن؛ در این شماره از ماهنامه «بورس» بهصورت اجمالی به آشنایی با انواع جرم دستکاری بازار اشاره میشود. در شمارههای بعد، با ترفندهای متداول مرتکبان جرم دستکاری بازار به تفصیل آشنا خواهید شد.
بهطورکلی مصادیق جرم دستکاری بازار از حیث نحوه انجام آن به دو نوع «دستکاری بازار مبتنی بر اطلاعات» و «دستکاری بازار مبتنی بر معاملات» تقسیم میگردد:
دستکاری بازار مبتنی بر اطلاعات
این نوع دستکاری بازار از طریق انتشار اطلاعات نادرست و شایعات در بازار برای گمراه کردن فعالان و با هدف اغوای اشخاص به انجام معامله و یا ایجاد قیمت کاذب و ساختگی اتفاق میافتد.
مجرمان در این روش، عموماً مردم را در بستر شبکههای اجتماعی پرمخاطب نظیر تلگرام، اینستاگرام و حتی پیامرسانهای داخلی ترغیب به معامله اوراق بهادار معینی نموده و پس از اقبال سرمایهگذاران و تغییر محسوس قیمت اوراق مذکور، خلاف جریان معاملات دیگران به خرید و فروش ورقه بهادار مربوطه میپردازند و از این طریق سود قابلتوجهی کسب میکنند. بهعنوانمثال فردی متخلف با انتشار اطلاعات در خصوص کاهش سودآوری شرکت «ب»، سهامداران آن را با ایجاد ترس، وادار به فروش سهم مینماید و پس از هجوم سهامداران برای فروش و افزایش عرضه سهام و درنتیجه کاهش قیمت سهام شرکت «ب»، اقدام به خرید سهام این شرکت به قیمت پایینتر از حد واقعی میکند. سپس در زمان رشد و بازگشت قیمت به حالت عادی، مبادرت به فروش آن نموده و از مابهالتفاوت قیمت خرید و فروش خود، سودی نامشروع کسب مینماید.
دستکاری بازار مبتنی بر معاملات
در این روش دستکاری بازار، شخص یا اشخاص متقلب با استفاده از ترفندهای معاملاتی در سفارشگذاری و انجام معامله خود سعی میکنند ظاهر گمراهکنندهای از روند معاملات اوراق بهادار در بازار ایجاد کنند.
دستکاری مبتنی بر معامله را در یک تعریف کلی، میتوان دستکاری بازار با استفاده از دادوستدهای نوعاً مؤثر بر قیمت سهام دانست. در یکی از این ترفندها، اشخاصی با هماهنگی یکدیگر طی یک اقدام برنامهریزیشده، بهصورت گسترده شروع به خرید یا فروش سهمی خاص میکنند. سپس به علت ایجاد این عرضه یا تقاضای برنامهریزیشده و کاذب، قیمت سهم حسب مورد بهطور غیرواقعی کاهش یا افزایش یافته و هنگامی که قیمت آن به میزان از قبل مشخصشده رسید، اشخاص مذکور با خرید یا فروش آنها از مابهالتفاوت قیمت خرید و فروش سود نامشروعی به دست میآورند. بهعنوانمثال اشخاص متخلف بهصورت برنامهریزیشده اقدام به خرید حجم نامتعارفی از سهام شرکت «ب» نموده و از این طریق ارزنده بودن سهام مذکور را به دیگران القاء میکنند. سپس سرمایهگذاران تحت تأثیر هیجانات کاذب، جهت خرید سهام مذکور هجوم آورده و با ایجاد صف خرید، منجر به افزایش قیمت آن میشوند.
در این زمان اشخاص متخلف که از قبل حجم زیادی از سهام موردنظر را با قیمت کمتر خریداری نمودهاند، مبادرت به فروش آن کرده و از مابهالتفاوت قیمت خرید و فروش، سود نامشروعی کسب میکنند.
شناسایی ترفندهای معاملاتی فریبکارانهای که با هدف خلق قیمتهای ساختگی یا افزایش یا کاهش کاذب میزان معاملات اوراق بهادار انجام میشود، امری دشوار و پیچیده است. بدین منظور اغلب بورسهای دنیا برای اعمال نظارت، از ترکیبی شامل برنامههای نرمافزاری هشداردهنده و نیروی انسانی متخصص استفاده میکنند. در این نوع دستکاری، اشخاص متخلف اغلب پشت افراد دیگر یا شرکتهای بدلی (Nominee) خود را مخفی میکنند و در مواردی نیز افراد مرتبط با هم در اقدامی هماهنگ و مشترک معاملات متقلبانهای را طراحی کرده و به اجرا درمیآورند.
* لازم به ذکر است که در برخی موارد، متخلفان در فرآیند دستکاری بازار از هر دو روش فوق استفاده میکنند. بدین نحو که همزمان با انجام معاملات پرحجم روی اوراق بهادار موردنظر، جهت افزایش بیشتر قیمت آن و جلب اعتماد سرمایهگذاران به اشاعه اطلاعات خلاف واقع نیز میپردازند.
* در برخی مصادیق و ترفندهای دستکاری مبتنی بر معاملات، شخص بدون انجام معاملات و صرفاً از طریق ثبت سفارش به دستکاری قیمت مبادرت مینماید. به این معنا که معاملهگر، پیش از انجام معاملات و صرفاً با ورود سفارشهای خرید یا فروش گمراهکننده، حتی با ویرایش یا حذف سفارشها به دستکاری بازار و القای رونق در بازار یک سهم مشخص یا ایجاد قیمتهای ساختگی یا اغوای دیگران اقدام میکند. اگرچه برخی معتقدند دستکاری بازار از طریق ثبت سفارش میتواند نوع سومی برای دستکاری بازار تلقی شود، لیکن ما در این نوشتار این نوع از دستکاری را زیرمجموعه دستکاری مبتنی بر معاملات تلقی نمودهایم.
ازآنجاکه در قوانین بازار سرمایه، صرفاً به مفهوم «جرم دستکاری بازار» پرداخته میشود، قانونگذار به دلیل اهمیت رعایت نظم بازار و معاملات، شناسایی و تبیین مصادیق جرم دستکاری بازار را در اکثر کشورها بر عهده نهاد ناظر (شورای عالی یا نهاد ناظر بازار سرمایه) قرار داده است. در ایران نیز بهموجب آییننامه اجرایی قانون بازار اوراق بهادار، مصوب ۱۳۸۶/۰۴/۰۳ تعیین مصادیق این جرم توسط هیئتوزیران به شورای عالی بورس واگذار شده است.
بهموجب ماده ۱۹ این آییننامه، مصادیق اقداماتی که نوعاً منجر به ایجاد ظاهری گمراهکننده از روند معاملات در بورسها یا ایجاد قیمتهای کاذب یا اغوای اشخاص به انجام معاملات اوراق بهادار میشوند، به پیشنهاد سازمان بورس و اوراق بهادار به تصویب شورا میرسد. بر این اساس، در شماره بعد به مصادیق مشخصشده برای این جرم در ضوابط اشاره میشود. همچنین با ترفندهای متداول مرتکبان جرم دستکاری بازار و روشهای شناسایی آنها آشنا خواهید شد. امیدواریم ارائه مثالهای عملی و بررسی انواع روشهای رایج در این رابطه، کمک کند فعالان بازار و نهادهای نظارتی، بازار شفافتر و امنتری تجربه کنند.
