بررسی و تحلیل صنعت آروماتیک
ستایش روانشاد
کارشناس سرمایهگذاری تأمین سرمایه خلیج فارس
آروماتیک یکی از شاخههای مهم گروه پتروشیمی است و به خانوادهای از ترکیبات آلی گفته میشود که در ساختار خود دارای حلقههایی با ۶ اتم کربن هستند. بنزن، تولوئن و زایلینها (BTX)سه محصول اصلی آروماتیکی معطر میباشند که نسبت کربن به هیدروژن در آنها بالا بوده و خوراک اصلی تولید بسیاری از مواد واسطه صنعت پتروشیمی میباشند که آنها نیز در ادامه زنجیره ارزش خود، در تولید الیاف مصنوعی، رزین، مواد منفجره، آفتکشها، مواد شوینده و بسیاری از مواد دیگر نقش دارند.
بنزن (Benzene)
نوعی هیدروکربن حلقوی و سرگروه آروماتیکها است که بهشکل مایعی بیرنگ، خوشبو و فرار میباشد که با شعله زرد رنگ همراه با دوده میسوزد. بنزن عمدتاً در تولید استایرن و مواد اولیه شویندهها (LAB) مورد استفاده قرار میگیرد.
در حال حاضر، شرکتهای پتروشیمی نوری، بوعلی سینا، بندر امام، تبریز و اصفهان از جمله تولیدکنندگان بنزن هستند و شرکتهای پتروشیمی پارس، تبریز، کارون، بیستون و هلدینگ سرمایهگذاری صنایع شیمیایی ایران از مصرفکنندگان بنزن در کشور بهشمار میروند. از مشتقات بنزن میتوان به بنزوییک اسید، اتیل بنزن، فنیل هگزان و … اشاره کرد که عمدتاً سرطانزا هستند.
تولوئن (Toluene)
که با نام متیلبنزن نیز شناخته میشود، مشتقی از بنزن است که در آن یک اتم هیدروژن با یک گروه متیل جایگزین شده است. این ماده یک مایع بیرنگ با بوی قوی و شبیه به حلال است و سمیت کمتری نسبت به بنزن دارد.
زایلین (Xylene)
عبارتی است که در مورد مخلوط سه ایزومر زایلین یعنی اورتوزایلین (OX)، متازایلین (MX) و پارازایلین (PX) استفاده میشود. از عمده کاربردهای این مخلوط، استفاده از آن بهعنوان حلال در صنایع مختلف است. پارازایلین یکی از مهمترین محصولات آروماتیکی است و بالاترین ارزش اقتصادی را در میان ایزومرهای دیگر دارد. بخش عمده پارازایلین در تولید اسید ترفتالیک (PTA) مورد استفاده قرار میگیرد. به عبارت دیگر، در بالادست پارازایلین، نفت خام و نفتا قرار دارد و محصول پاییندستی آن PTA است که در تولید الیاف پلیاستر بهکار گرفته میشود. پس از شیفت صنعت پوشاک و نساجی از اروپا به چین، این کشور بهمنظور تأمین پارازایلین موردنیاز واحدهای PTA و کاهش واردات، در سالهای اخیر اقدام به احداث واحدهای پارازایلین نموده است؛ ازاینرو یکی از ریسکهای اساسی این صنعت، به بهرهبرداری رسیدن واحدهای پارازایلین چین است.
ریفرمیت (Reformate)
حاوی مقادیر قابلتوجهی از بنزن، تولوئن و زایلین (BTX) است. این ماده در بنزین که ماحصل اختلاط چندین ماده شیمیایی است، مورد استفاده قرار میگیرد؛ در واقع ۳۰ تا ۶۰ درصد بنزین، ریفرمیت و پلتفرمیت است. ازآنجاکه ترکیبات حلقوی و شاخهدار، اکتان بالاتری دارند، از ریفرمیت بهعنوان ترکیبی با اکتان بالا برای ساخت بنزین استفاده میشود. ریفرمیت و پلتفرمیت مشابه هستند. ذکر این نکته ضروری است که در بین شرکتهای آروماتیکی کشور، پتروشیمی اصفهان پلتفرمیت را بهعنوان خوراک از پالایشگاه اصفهان دریافت میکند، این در حالی است که در پتروشیمی نوری، ریفرمیت محصول میانی بوده و در تولید سایر محصولات آروماتیکی مورد استفاده قرار میگیرد.
بهطورکلی، محصولات شرکتهای آروماتیک را میتوان به چهار دسته تقسیم کرد:
دسته اول: سبد برش سبک شامل رافینیت، برش سبک، نفتای سبک و گاز مایع که نرخگذاری آنها بر مبنای نرخ نفتا است.
دسته دوم: سبد آروماتیک شامل پارازایلین، ارتوزایلین، مخلوط زایلین، آروماتیکهای سنگین و بنزن که نرخ آنها با نرخ پارازایلین ارتباط دارد.
دسته سوم: سبد برش سنگین که صرفاً شامل برش سنگین است و نرخگذاری آن بر مبنای نرخ نفتگاز صورت میگیرد.
دسته چهارم: سبد سوخت شرکتها که نرخگذاری آنها بر مبنای فرمولی از نرخ پارازایلین، ارتوزایلین و نفتا صورت میگیرد.
در ایران چهار شـرکت پتروشـیمی نوری، بوعلی سـینا، اصفهان و بندر امام، محصولات آروماتیک تولید میکنند که سـهام سـه شـرکت اول در بورس اوراق بهادار معامله میشود.
– در صنعت پتروشیمی، برشهای سنگینتر از نفتا بهعنوان برش سنگین شناخته میشود. قیمت این محصول بر مبنای شاخصهای قیمت نفتگاز که با درصدهای گوگرد مختلف ارائه میشود، تعیین میگردد.
– محصول رافینیت A92 به شرکت پالایش و پخش فروخته میشود و بهعنوان سوخت مورد استفاده قرار میگیرد.
– رافینیت و برش سبک عمدتاً بهعنوان خوراک واحدهای الفین مصرف میشود.
ترکیب فروش شرکتها
بهطورکلی، فروش شرکتها به چهار دسته تقسیم میشود: صادراتی، بینمجتمعی، بورسی و مستقیم. فروش بینمجتمعی بر اساس قراردادهای بلندمدت و با ترم پرداخت ۴۵ روز پس از تحویل محصول، وصول میشود. مقاصد صادراتی عمدتاً کشورهای امارات متحده عربی، چین، هند، جمهوری آذربایجان، پاکستان و ازبکستان میباشد.
در سال ۱۴۰۳، از نظر سهم فروش صادراتی، شرکت پتروشیمی بندر امام با ۴۵ درصد، در جایگاه اول قرار گرفت و بعد از آن، شرکتهای پتروشیمی بوعلی سینا با ۲۶ درصد، پتروشیمی نوری با ۱۸ درصد و پتروشیمی اصفهان با ۱۸ درصد، رتبههای دوم تا چهارم را به خود اختصاص دادند.
پتروشیمی بندر امام علیرغم قرار گرفتن در طبقه شرکتهای تولیدکننده محصولات آروماتیک، از تنوع تولید کمتری نسبت به سایر شرکتها برخوردار بوده و عمده فعالیت آن در زمینه تولید غیرآروماتیکها است.
خوراک و مواد اولیه شرکتهای آروماتیک در ایران
خوراک شرکتهای آروماتیکی عمدتاً میعانات گازی، نفتا و بنزین پیرولیز است که نرخگذاری آنها بر مبنای فرمول تعیینشده توسط شرکت ملی نفت ایران صورت میگیرد.
میعانات گازی
میعانات گازی که بهعنوان مایعات گاز طبیعی نیز شناخته میشوند، مایعات هیدروکربنی با چگالی پایین هستند که از گاز طبیعی خام در تأسیسات فرآوری گاز جدا میشوند. آنها بهدلیل محتوای با ارزشی مانند پروپان، بوتان و پنتانها، خوراک بسیار خوبی برای تولید آروماتیکها هستند. مجتمعهای پتروشیمی، بهویژه در خاورمیانه، اغلب از «برجهای تفکیک میعانات» اختصاصی برای جداسازی این خوراک استفاده میکنند که حجم بالایی از نفتای ایدهآل را برای فرآوری بیشتر به آروماتیکها تولید میکند.
فرمول تعیینشده برای نرخگذاری میعانات گازی بهصورت زیر است:
۰/۹۵ * (B-2 دلار – نرخ میعانات پارس جنوبی)
درصورتیکه میعانات گازی از پالایشگاههای سرخون، پارسیان یا مجد تهیه شود، بهدلیل کیفیت بالاتر، میزان تخفیف کمتری اعمال خواهد شد. تأمینکننده میعانات گازی برای شرکت پتروشیمی نوری، پالایشگاههای پارس جنوبی و پارسیان است و شرکت پتروشیمی بوعلی سینا نیز میعانات گازی موردنیاز خود را از پالایشگاههای فجر جم و پارسیان دریافت میکند.
نفتا
نفتا یک مخلوط هیدروکربنی مایع، سبک، فرار و قابلاشتعال است که یک محصول میانی از تقطیر اتمسفریک نفت خام محسوب میشود. این ماده مهمترین خوراک پتروشیمی در سطح جهان است و بهعنوان ورودی اصلی ریفرمرهای کاتالیستی عمل میکند. ترکیب نفتا میتواند متفاوت باشد، بهطوریکه نفتای سنگین که سرشار از نفتنها و پارافینهای با ۶ کربن یا بیشتر است، خوراک ایدهآل برای ریفرمرهای کاتالیستی با هدف حداکثرسازی تولید آروماتیکها بهشمار میرود.
– انتقال میعانات دریافتی شرکت پتروشیمی نوری با خط لوله و حمل میعانات دریافتی شرکت پتروشیمی بوعلی سینا با کشتی موجب شده است که نرخ خوراک بوعلی سینا کمی بالاتر از نوری باشد.
– متصل بودن شرکت پتروشیمی نوری به تمام پالایشگاههای پارس جنوبی، ریسک عدم تأمین خوراک این شرکت را به حداقل میرساند.
– بنزین پیرولیز به قدری از آروماتیکها غنی است که با تصفیه ساده آن میتوان مقدار زیادی محصول نهایی (BTX) جدا نمود.
ترکیب هزینه تولید و سربار
بهطور میانگین، مواد اولیه مستقیم مصرفی بیشاز ۹۰ درصد هزینه تولید را تشکیل میدهد و سربار سهم ۵ درصدی در هزینه تولید دارد. در نمودار زیر، ترکیب هزینه سربار برای دو شرکت پتروشیمی نوری و پتروشیمی بوعلی سینا نمایش داده شده است.
برآورد سودآوری شرکتها
در ادامه، پیشبینی سود هر سهم شرکتهای پتروشیمی نوری و بوعلی سینا در سال مالی ۱۴۰۵ به همراه مفروضات تحلیل، ارائه شده است.
برآورد سودآوری شرکت پتروشیمی نوری با نماد نوری
برآورد سودآوری شرکت پتروشیمی بوعلی سینا با نماد بوعلی
