سواد حقوقی سرمایهگذاران/ آشنایی با جرم دستکاری بازار (قسمت سوم)
مریم نبیپور
عضو هیئت تحریریه
قانون به زبان ساده
سواد حقوقی سرمایهگذاران
آشنایی با جرم دستکاری بازار/قسمت سوم
با همکاری اداره پیشگیری از ناهنجاریها و ارتقاء سلامت بازار سرمایه سازمان بورس و اوراق بهادار
در بازار سرمایه، آنچه به یک سهامدار توان تصمیمگیری میدهد فقط اطلاعات مالی نیست؛ بلکه شناخت از حقوق و تکالیف قانونی و ابزارهای حمایتیای است که قانون برای او در نظر گرفته است. بسیاری از اختلافات، سردرگمیها و حتی زیانهای رایج در بازار، نه از نبود دانش بورسی بلکه از عدم دانش کافی نسبت به حقوق و قوانین شکل میگیرند. ازاینرو، بر آن شدیم تا در ماهنامه «بورس» بخشی مستقل و پیوسته را در راستای افزایش سواد حقوقی در بازار سرمایه که بخشی از سواد مالی را پوشش خواهد داد، به این موضوع اختصاص دهیم.
مطالب حقوقی که در این بخش با عنوان «سواد حقوقی سرمایهگذاران» منتشر میشود، توسط اداره پیشگیری از ناهنجاریها و ارتقاء سلامت بازار سرمایه سازمان بورس و اوراق بهادار تهیه شده و هدف آن، سادهسازی مفاهیم حقوقی، افزایش شفافیت و توانمندسازی مخاطبان بازار سرمایه در دفاع از حقوقشان است.
در اولین سری از گزارشهای ارتقای سواد حقوقی، به موضوع «پرداخت سود توسط ناشران اوراق بهادار»، بهعنوان یکی از پایهایترین و درعینحال پرچالشترین مفاهیم برای سهامداران پرداخته شد. بهگونهای که در خلال چند شماره، مطالب مهم پیرامون مسیر حقوقی مرتبط با دریافت سود، از تعریف و تقسیم تا پیگیری قانونی آن در اختیار مخاطبین این ماهنامه قرار گرفت.
میدانیم که بازار سرمایه بهعنوان یکی از مهمترین ارکان اقتصاد کشور لازم است بر پایه شفافیت، انصاف و کشف قیمت واقعی عمل کند و هرگونه اقدام متقلبانه یا فریبکارانه که این روند طبیعی را مختل کند، نهتنها به سرمایهگذاران آسیب میزند بلکه اعتماد عمومی به بازار را نیز از بین میبرد، لذا شناخت مصادیق و ابعاد مختلف جرم دستکاری بازار، کمک میکند فعالان بازار آگاهانهتر عمل کنند و در دام متخلفان گرفتار نشوند. از اینرو، بر آن شدیم تا سری دوم از گزارشهای «سواد حقوقی سرمایهگذاران» را به «آشنایی با جرم دستکاری بازار» اختصاص دهیم که سرفصلهای آن به شرح زیر است:
– معرفی جرم دستکاری بازار و ارکان آن؛
– آشنایی با انواع جرم دستکاری بازار (مبتنی بر اطلاعات (اخبار و شایعات و …)- مبتنی بر معاملات)؛
– آشنایی با مصادیق جرم دستکاری بازار؛
– آشنایی با نشانههای وقوع جرم دستکاری بازار؛
– معرفی اوراق و بازارهای مستعد وقوع جرم دستکاری بازار؛
– مسئولیتهای قانونی ناشی از دستکاری بازار.
بر این اساس، قرار است مسیر حقوقی مرتبط با جرم دستکاری بازار از معرفی این جرم گرفته تا معرفی اوراق و بازارهای مستعد وقوع جرم دستکاری بازار و مسئولیتهای قانونی ناشی از دستکاری بازار در ۶ شماره متوالی تعریف و تبیین شود. مطابق شمارههای پیشین، آنچه در ادامه میخوانید، ابتدا متن دریافتی از اداره پیشگیری از ناهنجاریها و ارتقاء سلامت بازار سرمایه سازمان بورس و اوراق بهادار میباشد که هدف آن، سادهسازی مفاهیم حقوقی، افزایش شفافیت و توانمندسازی مخاطبان بازار سرمایه در دفاع از حقوقشان است. سپس یادداشتی تحریری از سوی ماهنامه «بورس» با عنوان «قوانین و مقررات به زبان ساده» با هدف تبیین سادهتر و کاربردیتر مفاهیم معرفی شده، آورده میشود. لازم است از همکاری اداره پیشگیری از ناهنجاریها و ارتقاء سلامت بازار سرمایه در سازمان بورس و اوراق بهادار در تهیه این گزارش تشکر کنیم.
پس از معرفی جرم دستکاری بازار و ارکان آن، همچنین مروری بر مفهوم جرم دستکاری بازار در قوانین و مقررات بازار سرمایه؛ در این شماره از ماهنامه «بورس» به «آشنایی با مصادیق جرم دستکاری بازار» پرداخته خواهد شد.
دستکاری بازار سرمایه با استفاده از ترفندها و روشهایی گوناگون امکانپذیر است. بر همین اساس، ماده ۱۹ آییننامه اجرایی قانون بازار اوراق بهادار، شورای عالی بورس را مکلف نموده است تا مصادیق اقداماتی را که نوعاً منجر به ایجاد ظاهری گمراهکننده از روند معاملات اوراق بهادار یا ایجاد قیمتهای کاذب و یا اغوای اشخاص به انجام معاملات اوراق بهادار میشوند، تعیین و اعلام نماید.
قبل از اینکه مصادیق جرم دستکاری بازار را طبق ضوابط مصوب بررسی کنیم لازم است باری دیگر عنصر قانونی این جرم مروری داشته باشیم. طبق بند ۳ ماده ۴۶ قانون بازار اوراق بهادار «هر شخصی که اقدامات وی نوعاً منجر به ایجاد ظاهری گمراهکننده از روند معاملات اوراق بهادار یا ایجاد قیمتهای کاذب و یا اغوای اشخاص به انجام معاملات اوراق بهادار شود»، به استناد صدر ماده ۴۶ به حبس تعزیری از سه ماه تا یک سال یا به جزای نقدی معادل دو تا پنج برابر سود بهدستآمده یا زیان متحمل نشده یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد.
شورای عالی بورس در تاریخ ۱۴۰۲/۰۹/۰۷ برخی از این مصادیق را در قالب ۱۴ بند شناسایی و اعلام نموده است.
بیشتر مصادیق اعلامشده توسط شورای عالی بورس از نوع دستکاری بازار مبتنی بر معاملات هستند که بر تعدد و گوناگونی ترفندهای دستکاری بازار به این طریق، دلالت دارد.
در این بخش، برخی از مهمترین مصادیق جرم دستکاری بازار و ایجاد قیمتهای کاذب را تبیین میکنیم.
حذف یا ویرایش مکرر تمام یا بخشی از سفارشها
در این ترفند متقلبانه، شخص اقدام به ثبت سفارشات پرحجم و غیرواقعی و سپس ویرایش یا حذف آنها بعد از ورود سفارش سایرین جهت القای رونق و تأثیرگذاری بر قیمت نماد میکند. هدف از این عملیات متقلبانه، القای رونق در یک سمت سفارش جهت تأثیرگذاری در قیمت یا حجم نماد است. حذف و یا ویرایش مکرر سفارشات در غالب موارد، حاکی از آن است که شخص واردکننده سفارش قصد واقعی برای انجام معامله ندارد، صرفاً بهمنظور گمراه کردن سایر سرمایهگذاران اقدام کرده و قبل از اینکه سفارش منجر به معامله گردد با حذف یا ویرایش سفارش خود اصطلاحاً از معامله فرار میکند؛ چراکه اساساً هدف وی انجام معامله نبوده و صرفاً به دنبال القای روندی خاص در خصوص معاملات ورقه بهادار میباشد.»
سفارشچینی با حجم سنگین و غیرمتناسب با عرضه و تقاضا
گاهی به دلیل افزایش تقاضا و کمبود عرضه و یا بالعکس، نماد معاملاتی اصطلاحاً با صف خرید یا صف فروش مواجه میگردد. در این حالت شخص متقلب که به دنبال ایجاد جو کاذب است، اقدام به سفارشچینی سنگین در صف خرید یا فروش میکند، بهنحویکه درصد قابل توجهی از حجم سفارشات صف را به خود اختصاص میدهد. هدف از انجام این ترفند متقلبانه، ایجاد تقاضا یا عرضه کاذب در نماد و القای روند صعودی یا نزولی در خصوص نماد میباشد.
فرض کنید فردی سهامدار نماد الف است و این نماد در حال حاضر دارای صف خرید ۵ میلیون سهمی میباشد. حال این فرد با هدف ادامهدار کردن روند صعودی نماد و نشان دادن تقاضای کاذب برای آن، اقدام به ورود سفارش خرید ۱۰ میلیون سهمی میکند، در حالی که میداند به دلیل عدم وجود فروشنده در آن نماد معاملاتی، سفارش خرید وی به معامله منجر نمیشود و یا احتمال کمی دارد که به معامله منتهی شود. دلیل ورود سفارش خرید توسط فرد آن است که با ایجاد تقاضای بیشتر برای نماد، این جو را پیرامون پرتقاضا بودن نماد و در نتیجه رشد قیمتی آن در آینده تشکیل دهد، در حالی که بیش از نیمی از سفارشات ثبت شده در صف خرید، غیرواقعی و صرفاً در جهت اغوای فعالان بازار بوده است.
ورود سفارش
(خرید یا فروش) بالاتر یا پایینتر از مظنه بهصورت غیرمتناسب با جریان معاملات (رنج قیمتی)
در این ترفند، شخص دستکاریکننده بر خلاف روند عرضه و تقاضای بازار اقدام به ورود سفارش (با هدف افزایش یا کاهش ناگهانی قیمت نماد) میکند، حال در صورتی که موفق به تغییر قیمت شود، ممکن است پس از القای روند، اقدام به فعالیت در سمت مقابل نماید. لازم به ذکر است که رنج مثبت لزوماً به تغییر قیمت در نماد منجر نمیشود، مهمتر آنکه در عموم موارد شخص اقدامی در طرف مقابل ندارد.
فرض کنید در یک روز معاملاتی، قیمت سهم الف در محدوده منفی در حال معامله است. شخص ب (حقیقی یا حقوقی) به جهت القای روند مثبت و ارزنده بودن سهام، با افزایش مظنه به صورت ناگهانی شروع به انجام معاملات در سمت خرید مینماید. (سفارش خرید خود را به قیمت بالاتر از قیمت سفارش فروش موجود در دفتر سفارشات ثبت مینماید که اصطلاحاً به این عملیات، رنجکشی گفته میشود)، با انجام معامله برای این شخص، بازار این سیگنال را دریافت میکند که سهم مزبور ارزنده و در حال تغییر جهت است و افراد شروع به حذف سفارش فروش یا افزایش قیمت پیشنهادی خود میکنند، خریداران نیز در پی این اقدام فرد، قیمت سفارشات خرید خود را افزایش میدهند. این شخص میتواند پس از افزایش قیمت سهم و القای روند مثبت، اقدام به ثبت سفارش در سمت فروش و انجام معامله نماید.
ایجاد فشار خرید یا فروش (خرید یا فروش سنگین بدون دلیل بنیادی)
در این ترفند، شخص بر خلاف روند عرضه و تقاضای بازار اقدام به ایجاد فشار خرید یا فروش و افزایش یا کاهش قیمت نماد در یک بازه زمانی مینماید و هدف وی از انجام این تخلف ایجاد ظاهری گمراهکننده از معاملات نماد میباشد. در ایجاد فشار خرید، شخص با خرید در حجم نامتعارف نسبت به حجم متوسط معاملاتی نماد در بازه زمانی کوتاه در یک روز، به جهتدهی مثبت در خصوص معاملات و قیمت سهم میپردازد و این اقدام به ترغیب سایر سهامداران به خرید سهم منجر میگردد. در مقابل در ایجاد فشار فروش، شخص با فروش در حجم نامتعارف نسبت به حجم متوسط معاملاتی نماد در بازه زمانی کوتاه در یک روز به القای روند منفی در خصوص معاملات و قیمت سهم میپردازد و این اقدام به ترغیب سایر سهامداران به فروش سهم منجر میگردد.
معاملات چرخشی
در این ترفند گمراهکننده، شخص اقدام به معامله با خود و یا معامله با چند کد دیگر که توسط آشنایان یا خود او مورد استفاده قرار گرفته، مینماید به نحوی که در پایان جلسه معاملاتی سهم در گروه باقی میماند. هدف مشتری از بهکارگیری این ترفند، تأثیرگذاری در قیمت و حجم معاملات نماد بدون تغییر در مالکیت نهایی سهام خود میباشد. در معامله چرخشی کامل، معاملهگر اقدام به معامله با خود مینماید تا باعث ایجاد حجم کاذب معاملاتی گردد. در معامله چرخشی ناقص، دو یا چند کد معاملاتی در سمت خرید و فروش رودرروی همدیگر قرار میگیرند و با ایجاد حجم کاذب در نماد، با هدف جلب توجه یا ترغیب سایر معامله گران، در جهت تغییر دادن قیمت این کار را تکرار میکنند. طی این معاملات با توجه به معامله رفت و برگشتی بین کدها، تغییری در مالکیت نهایی دارایی رخ نمیدهد. به طور مثال مجید ابتدا ۱۰۰ سهم از حامد خریداری مینماید، چند دقیقه بعد همین تعداد را در همان قیمت و یا در قیمتهای دیگر به حامد میفروشد. طی این فرآیند، مالکیت سهام در نهایت تغییر نمیکند اما با ایجاد حجم کاذب، سایرین را ترغیب به معامله و تغییر روند قیمتی سهم مینماید. این معاملات همچنین با توجه به قیمت معامله در تعیین قیمت پایانی نماد مؤثر است.
سفارشچینی از یک سمت و معامله در سمت دیگر (Spoofing)
در این ترفند، شخص اقدام به سفارشچینی از یک سمت، جهت القای رونق و سپس معامله با قیمتهای مناسبتر در سمت دیگر مینماید. این ترفند در هر دو سمت خرید و فروش میتواند اتفاق بیفتد. بهطور مثال در Spoofing خرید، مشتری برای خرید در قیمت های پایینتر، اقدام به سفارش چینی در سمت فروش و در قیمتهای نزدیک به قیمت آخرین معامله و در چند مظنه اول در حجم بالا مینماید که به بازار و سایر معاملهگران افزایش حجم عرضه در قیمتهای پایینتر را القا کند. این اقدام نهایتاً منجر به پایین آمدن مظنه شده و شخص بعدازاینکه به هدف خود رسید و قیمتها را به سمت پایین حرکت داد، سفارشات فروش خود را حذف کرده و اقدام به خرید مینماید.
ارائه اطلاعات یا تبلیغات خلاف واقع یا گمراهکننده یا انتشار شایعات
در این ترفند شخص متقلب با تبلیغات گمراهکننده و یا انتشار شایعات، سعی در افزایش یا کاهش قیمت ورقه بهادار خاصی دارد. گاهی شخص متقلب در راستای افزایش قیمت ورقه بهادار نسبت به تبلیغ خلاف واقع و انتشار شایعات اقدام مینماید که در این حالت ترفند وی تحت عنوان Pump & Dump شناخته میشود. شخص با انتشار سیگنال مثبت بهویژه در فضای مجازی، سرمایهگذاران را به خرید سهم اغوا مینماید و در اثر افزایش تقاضا، قیمت سهم بالا میرود. پس از افزایش قیمت ناشی از انتشار شایعات، شخص متقلب معمولاً حجم قابلتوجهی از سهم مذکور را که سابقاً در قیمت پایین خریداری نموده به فروش میرساند. در مقابل ممکن است که انتشار شایعات بهمنظور کاهش قیمت ورقه بهادار صورت پذیرد؛ در این ترفند، با ایجاد جو منفی در خصوص نماد معاملاتی، سهامداران به فروش سهم خود ترغیب میگردند که درنتیجه هجوم سهامداران برای فروش و افزایش عرضه، قیمت نماد کاهش مییابد. پسازاین، شخص متقلب نسبت به خرید سهام مذکور در قیمتهای افت کرده، اقدام مینماید. توجه به این نکته ضروری است که خریدوفروش شخص بزهکار بعد از افزایش یا کاهش قیمت بخشی از مصداق بزه نیست، بلکه صرف تبلیغات و شایعهپراکنی در احراز وقوع بزه کافی است. البته باید در نظر داشت که این موضوع در صورت بروز نتایج سهگانه ارتکاب جرم که مطابق بند ۳ ماده ۴۶ شامل ایجاد ظاهر گمراهکننده از روند معاملات، ایجاد قیمتهای کاذب و اغوای افراد به انجام معامله میباشد.
میدانیم که دستکاری بازار طبق قانون جرم است و مرتکب آن در دادگاه کیفری به مجازات محکوم میگردد، علاوهبراین، لازم است توجه شود که این رفتارهای مخل نظم بازار بهطور همزمان برای شخص تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار، یک تخلف انضباطی هم محسوب میشود؛ بنابراین چنانچه دستکاری بازار توسط یک شرکت کارگزاری واقع شود، فارغ از جنبه مجرمانه موضوع، یک تخلف حرفهای قلمداد میشود و مدیران ارشد شرکت کارگزاری به مجازات محرومیت از انجام معاملات از یک تا ۶۰ روز و یا جریمه نقدی محکوم خواهند شد. همچنین معاملهگر متخلف حسب مورد به انواع مجازات انضباطی ازجمله تعلیق یا لغو گواهینامه معاملهگری (بهصورت موقت یا دائم) محکوم میشود. مصادیق این تخلفات حوزه بازار، در ماده ۷ دستورالعمل انضباطی کارگزاران مصوب ۱۳۸۹/۰۹/۱۳ هیئتمدیره سازمان بورس و اوراق بهادار به شرح زیر ذکر گردیده است.
ماده (۷) دستورالعمل انضباطی کارگزاران، مصوب ۱۳۸۹/۰۹/۱۳ هیئتمدیره سازمان بورس و اوراق بهادار:
بند ۲: سفارشچینی گسترده و غیرمتناسب با عرضه و تقاضای بازار یا سفارشچینی بدون سفارش یا بر اساس سفارشهای غیرمستند که منجر به ایجاد جریان غیرواقعی عرضه و تقاضا گردد؛
بند ۳: ورود سفارش خرید یا فروش با هدف القای رونق و حذف سفارش وارده پس از ورود سفارشهای دیگر کارگزاران و اقدام به انجام معامله در سمت دیگر، توسط یک یا چند کارگزار بهصورت هماهنگ؛
بند ۴: سفارشچینی گسترده در قسمتهای پایینی صفهای خرید و فروش با هدف طولانیشدن صف بهمنظور جلب منفعت برای خود یا دیگران در جهت اهدافی خاص مانند شمول در ضوابط رفع گرههای معاملاتی و یا فعالیت در طرف مقابل و…؛
بند ۵: ورود سفارش خرید یا فروش بالاتر یا پایینتر از مظنههای خرید یا فروش جاری بازار بهمنظور ایجاد روندی صعودی یا نزولی در قیمت اوراق بهادار جهت بهرهگیری از قیمت ایجادشده به نفع خود یا سایرین؛
بند ۶: اخلال در فرآیند قیمتگذاری ورقه بهادار یا کالا با انجام معامله در حجم کم با قیمتهای نامتعارف و یا انجام معاملات هماهنگ شده و یا معاملهای متفاوت با جریان بازار؛
بند ۷: تحریک طرف عرضه یا تقاضا از یکسو و پر کردن تمام یا بخشی از حجم مبنا با خرید یا فروش ورقه بهادار از سوی دیگر توسط یک یا چند کارگزار؛
بند ۸: انجام معاملاتی بدون تغییر مالکیت نهایی با اهدافی مانند ایجاد قیمتهای ساختگی یا القاء رونق یا رکود در بازار؛
بند ۹: ورود سفارش با اعتبار روزانه (DAY) یا اعتبار بیشتر از یک روز پس از جلسه معاملاتی و حذف آن توسط کارگزار در روز بعد با هدف القای رونق یا رکود در بازار؛
بند ۱۰: انتشار اخبار یا شایعاتی در بازار بهصورت شفاهی، کتبی یا الکترونیکی (اینترنت، پیامک و امثال آن) و ایجاد جو مثبت یا منفی و سوءاستفاده از آن جهت خرید یا فروش اوراق بهادار یا کالا توسط کارگزار؛
بند ۱۱: انجام رقابت کاذب و هماهنگشده بین شعب مختلف یک یا چند کارگزار که منجر به افزایش یا کاهش قیمت ورقه بهادار یا کالا شود؛
بند ۱۲۴: استفاده از کد معاملاتی، اطلاعات، اسناد و مدارک مربوط به معاملات یا وجوه مشتریان به نفع خود یا سایرین.
(۱- بندهای ۱۲ تا ۲۳ این دستورالعمل، به دلیل عدم ارتباط با موضوع دستکاری بازار ذکر نشدهاند.)
مشابه شماره های پیشین ماهنامه «بورس» در این بخش از مجموعه گزارشهای «سواد حقوقی سرمایهگذاران»، تلاش میشود با فاصلهگرفتن از ادبیات حقوقی و با بیانی ساده، به مهمترین مصادیق جرم دستکاری بازار پرداخته شود. در این گزارش، مفاهیم بعضاً پیچیده مقررات بازار سرمایه، عمدتاً در قالب مثالهای عددی و سناریوهای نزدیک به واقعیت معاملات روزمره تشریح شدهاند تا مخاطب بتواند اثر این رفتارها را نه فقط در سطح قانون، بلکه در بطن بازار و در تجربه عملی سرمایهگذاران درک کند. بر اساس مصوبه شورای عالی بورس و دستورالعمل انضباطی کارگزاران لازم است سرمایهگذاران در نظر داشته باشند که صرفاً توجه به تابلوهای معاملاتی و قیمت سهام در بازار کافی نیست و همواره تحلیل رفتار معاملات و بررسی الگوهای غیرواقعی اهمیت دارند. در ادامه برخی از این رفتارها را با مثالهای عددی و تحلیل اثرات آنها توضیح خواهیم داد.
بخشی از بند ۳ مصوبه شورای عالی بورس:
سفارشهای حجیم غیرواقعی
وقتی برای نماد «الف» که بهطور میانگین روزانه ۵۰۰ هزار سهم معامله میکند، برای مثال ساعت ۰۹:۰۵ یک سفارش فروش ۳۰۰ هزار سهمی ثبت شده و این سفارش پس از ۱۰ دقیقه بدون اینکه معاملهای انجام شود حذف یا به مظنههای پایینی ویرایش میشود، تابلو بهظاهر فشار فروش بالا را نشان میدهد. در چنین شرایطی سرمایهگذاران خرد ممکن است ترغیب شوند که سهم را بفروشند، درحالیکه هیچ عرضه واقعی وجود نداشته است. البته این اقدامات در صورتی مصداق دستکاری خواهند بود که در یک یا چند جلسه معاملاتی برای چندین بار تکرار شده باشند.
بند ۲ مصوبه شورای عالی بورس:
سفارشهای ریز اما پرتعداد
این رفتار مربوط به زمانی است که برای مثال در نماد «ب»، به جای یک سفارش ۱۰۰ هزار سهمی، ۲۰۰ سفارش ۵۰۰ سهمی در مظنههای مختلف ایجاد میشود. در این شرایط، ممکن است سرمایهگذاران تصور کنند تقاضای واقعی بالا و از سوی سرمایهگذاران متعدد انجام شده است که بر همین اساس هم وارد معامله میشوند، اما واقعیت این است که حجم واقعی تنها ۱۰۰ هزار سهم بوده که فقط توسط یک سرمایهگذار ایجاد شده است. این رفتار معمولاً در مظنههای خرید و فروش به گمراهی سهامداران منجر میشود.
بند ۳ مصوبه شورای عالی بورس- بخشی از مفاد بند ۳ ماده ۷ دستورالعمل انضباطی کارگزاران:
حذف و ویرایش مداوم سفارشها
یکی از روشهای دستکاری بازار، ثبت و سپس حذف یا ویرایش مکرر سفارشها است. وقتی معاملهگری در نماد «ج» سفارش خرید ثبت میکند، سیستم معاملاتی زمان و اولویت این سفارش را ثبت میکند. اگر معاملهگر سفارش خود را قبل از انجام معامله حذف یا ویرایش کند، اولویت سفارشها در صف تغییر میکند. این موضوع باعث میشود سرمایهگذاران دیگر که صرفاً حجم سفارشات صف را میبینند، تصور کنند تقاضا برای خرید بالا است و احتمالاً با شتاب سفارش خرید ثبت کنند، در حالی که تقاضای واقعی بازار با حجمی که در تابلوی نماد معاملاتی مشاهده میشود، متفاوت است.
بند ۴ مصوبه شورای عالی بورس:
سفارش چینی، حذف یا ویرایش سفارش در یکطرف و فعالیت در سمت دیگر
در نمونهای از این دستکاری، معاملهگر ابتدا سفارش خرید ۱۰۰ هزار سهم از نماد «چ» را در قیمت ۲٫۵۰۰ ریال (بالاترین قیمت مجاز نماد در آن روز) ثبت میکند. این اقدام باعث جلبتوجه دیگر سرمایهگذاران و شکلگیری صف خرید میشود. وقتی سرمایهگذاران دیگر وارد بازار میشوند، معاملهگر اولیه سفارش خرید خود را حذف میکند و در سمت مقابل اقدام به فروش میکند. نتیجه این عملیات، سود کوتاهمدت برای معاملهگر اولیه است، در حالی که بسیاری از سرمایهگذاران جدید تحت تأثیر شکلگیری صف کاذب، تصمیمات خود را بر اساس اطلاعات نادرست گرفتهاند.
بند ۷ مصوبه شورای عالی بورس:
اثر دومینویی روی ابزارهای مرتبط
دستکاری قیمت سهم پایه نهتنها روی خود سهم تأثیر میگذارد، بلکه ارزش ابزارهای مالی وابسته مثل حق تقدم، قراردادهای آتی و اختیار معامله روی آن سهم را نیز تغییر میدهد.
برای مثال، افزایش قیمت سهم پایه ارزهای مزبور، از ۲٫۵۰۰ ریال به ۲٫۶۲۵ ریال (افزایش ۵ درصدی) میتواند ارزش حق تقدم را بالا ببرد، میزان وجه تضمین قراردادهای مشتقه آن سهم را نیز تغییر دهد و حتی بر فرآیند اعمال اوراق مشتقه مربوط به آن سهم در سررسید اثرگذار باشد که این امر ممکن است باعث ایجاد منفعت برای شخص عامل و زیان برای سایرین شود. به این صورت، تغییرات غیرواقعی قیمت سهم میتواند کل زنجیره ابزارهای مالی مرتبط را تحت تأثیر قرار دهد.
بند ۸ مصوبه شورای عالی بورس- بند ۱۱ ماده ۷ دستورالعمل انضباطی کارگزاران:
رقابت نمایشی کارگزاریها
رقابت چند ایستگاه معاملاتی یک کارگزاری یا رقابت چند کارگزاری ممکن است منجر به افزایش، کاهش یا تثبیت قیمت سهم بهطور غیرواقعی شود.
فرض کنید سهمی در محدوده ۹۸۵ تومان معامله میشود اما روی تابلو سفارشهای خرید و فروش با حجمهای نسبتاً بالا وارد میشود؛ یکبار در ۹۸۴ تومان، چند ثانیه بعد در ۹۸۶ تومان و نهایتاً معامله دوباره در همان حوالی ۹۸۵ تومان نهایی میشود. این چرخه بارها تکرار میشود، حجم بالا میرود، اما قیمت نه بالا میرود و نه پایین میآید. حال اگر رقابت واقعی وجود داشت، یکی از خریداران حاضر میشد قیمت بالاتری پیشنهاد دهد یا فروشندهای برای خروج، قیمت را پایینتر بیاورد؛ اما وقتی این اتفاق نمیافتد میتوان حدس زد رقابت، نمایشی است نه واقعی.
بند ۶ مصوبه شورای عالی بورس:
فاصله ساختگی بین سفارش خرید و فروش
نگهداشتن اسپرد سفارش خرید و فروش (فاصله قیمت در سفارش خرید و سفارش فروش یکساله)در سطح غیرواقعی، معاملهگران را مجبور به خرید یا فروش در قیمت دلخواه دستکاریکننده میکند. در این روش، دستکاریکننده ممکن است فاصله بین قیمت خرید و فروش را عمداً بزرگتر یا کوچکتر از حد طبیعی نگه دارد تا معاملهگر خرد مجبور شود با قیمت دلخواه او معامله کند.
فرض کنید ارزش منصفانه یک سهم حوالی ۲٫۰۰۰ تومان باشد. در حالت طبیعی، روی تابلو بهترین قیمت خرید ۱٫۹۵۰ تومان و قیمت فروش ۲٫۰۵۰ تومان خواهد بود؛ اما در این حالت، برای مثال یک سفارش خرید با قیمت ۱٫۹۸۰ تومان و با حجم کم در جهت کاهش فاصله قیمتی خرید و فروش وارد سامانه میشود. این اقدام ممکن است چندین بار در طول جلسه معاملاتی تکرار شود.
آنچه گفته شد نشان میدهد دستکاری بازار فقط یک رفتار ساده نیست بلکه مجموعهای از اقدامات حسابشده و پنهان است. دستکاری بازار، چه با انتشار اطلاعات غلط و شایعات و چه با انجام معاملات هماهنگ و گمراهکننده، باعث ایجاد قیمتهای غیرواقعی و انحراف تصمیم سرمایهگذاران میشود. شناخت روشهای رایج دستکاری بازار و یادگیری نشانههای غیرمعمول در سفارشها و معاملات، کلید کاهش ریسک سرمایهگذاری و حفظ سلامت بازار سرمایه است.
