تحلیل صنعت کشتیرانی و حمل و نقل دریایی در ایران و جهان

صنعت حمل و نقل دریایی یکی از بزرگترین و مهمترین بخش‌های حمل و نقل در جهان است که نقش اساسی در تجارت بین‌المللی ایفا می‌کند و بیش از ۸۰ درصد حجم حمل کالاها را به خود اختصاص داده است. این صنعت با استفاده از کشتی‌ها، کالاها و مسافران را از طریق آب‌های آزاد، دریاها، رودخانه‌ها و دریاچه‌ها جابه‌جا می‌کند و به‌دلیل مقرون‌به‌صرفه بودن، ظرفیت بالا و توانایی حمل بارهای حجیم و سنگین، به‌عنوان ستون فقرات تجارت جهانی شناخته می‌شود.

حمل و نقل دریایی در جهان

حمل ‌و نقل دریایی از قایق‌های ابتدایی دوران پیشاتاریخ آغاز شد و با ساخت کشتی‌های بادبانی در مصر باستان و گسترش شبکه‌های تجاری فنیقی‌ها، یونانی‌ها و رومی‌ها در مدیترانه رشد یافت. در ادامه، مسیرهای دریایی اعراب در اقیانوس هند و سپس عصر اکتشاف در قرن شانزدهم با پیشگامی اسپانیا و پرتغال، راه‌های تجاری جهانی را شکل داد. پیشرفت‌های مداوم در کشتی‌سازی و فنون ناوبری، حمل ‌و نقل دریایی را به یکی از مهمترین عوامل توسعه تجارت جهانی، تبادل فرهنگی و شکل‌گیری تمدن‌ها تبدیل کرده است.
در سال ۲۰۲۳، ارزش صادرات از طریق دریا به ۲۴ هزار میلیارد دلار رسید. در سال ۲۰۰۹ به‌دلیل بحران مالی سال ۲۰۰۸ و در سال ۲۰۲۰ به‌دلیل شیوع ویروس کرونا، ارزش صنعت حمل و نقل به ترتیب کاهش ۲۱/۷ و ۷/۴ درصدی داشته که البته در سال‌های بعد این افت جبران شده است.

طی سال‌های گذشته، به‌طور میانگین سالانه ۱۲ میلیارد تن انواع کالا از طریق دریا جابه‌جا شده و حجم تجارت دریایی نسبت به ۱۰ سال گذشته تقریباً ۳۰ درصد رشد داشته است.

ازآنجاکه تجارت دریایی بخش عمده‌ای از تجارت جهانی را به خود اختصاص می‌دهد، بنابراین روند رشد آن همپوشانی نسبتاً زیادی با روند رشد تولید ناخالص داخلی (GDP) جهانی دارد. تجارت دریایی بین‌المللی و تولید ناخالص داخلی جهان به‌طور همزمان اما با سرعتی متفاوت، در حال تکامل هستند.

بررسی تجارت کالا و خدمات دریایی نشان می‌دهد که در سال ۲۰۲۴ این دو حوزه رشد نسبتاً پایداری داشته‌اند.

آسیا با سهم ۴۷ درصدی، در رأس تجارت دریایی در جهان قرار دارد که عامل اصلی رشد آن کشور چین است.

همانطورکه در نمودار ۶ مشاهده می‌شود، در سال ۱۹۸۰، تانکر‌های نفتی سهم ۵۰ درصدی، محموله‌های فله خشک سهم ۲۷ درصدی و حمل کانتینری سهم ۲ درصدی در تجارت دریایی در جهان داشته است. اما با گذشت زمان و توسعه کشور‌ها، سهم محموله‌های فله خشک و حمل کانتینری افزایش پیدا کرده و جای تانکر‌های نفتی را گرفته است.

در سال ۲۰۲۴، چین از لحاظ ارزش دلاری کشتی‌ها، بزرگترین کشور در جهان محسوب می‌شود و تقریباً ۱۳ درصد سهم جهان را در اختیار دارد.

همانطورکه در بخش‌های قبل بیان شد، حمل و نقل کانتینری رشد و توسعه قابل‌توجه‌ای داشته و در سال ۲۰۲۳ به ۱۶۵ میلیون TEU (واحد اندازه‌گیری ظرفیت کانتینرهای ۲۰ فوتی) رسیده است.

در سال ۲۰۲۱ به‌دلیل کاهش همه‌گیری کووید-۱۹، تقاضای حمل کانتینری رشد قابل‌ملاحظه‌ای داشته، اما در سال ۲۰۲۲ نسبت به سال قبل با کاهش روبرو شده است. طی سال‌های گذشته، طرف عرضه حمل کانتینری همواره رشد مثبت داشته، با این حال رشد طرف تقاضا متغیر و پرنوسان بوده است.

شاخص کرایه حمل کانتینری شانگهای (SCFI)، پرکاربردترین شاخص برای کرایه حمل کانتینری است. این شاخص، نرخ‌های حمل و نقل کانتینری از مبدأ شانگهای به مقاصد مختلف را نشان می‌دهد. وزن مقاصد مختلف در این شاخص، متفاوت است. بخش‌های مختلف آسیا روی‌هم‌رفته ۲۷/۵ درصد از این شاخص را تشکیل می‌دهد.

ازآنجاکه بیشتر مراودات بین‌المللی ایران با کشور چین انجام می‌شود، در نمودار ۱۱، نرخ حمل کانتینری از چین به خلیج فارس بررسی شده است.

در جدول ۱، نرخ حمل و نقل کانتینری در مسیر‌های مختلف از سال ۲۰۱۸ تا سال ۲۰۲۳ بررسی شده است. در این جدول، از FEU یا واحد اندازه‌گیری ظرفیت کانتینرهای ۴۰ فوتی، استفاده شده است. همانطورکه مشاهده می‌شود، در بازه زمانی یادشده، میانگین نرخ حمل کانتینری بیش از ۸۰ درصد رشد کرده است.

سهم عمده‌ای از حجم تجارت دریایی (معادل ۴۳ درصد) به حمل و نقل فله خشک اختصاص دارد. طی ۲۰ سال گذشته، ظرفیت کشتی‌های حمل فله خشک حدوداً ۳ برابر شده و در سال ۲۰۲۳ تقریباً به ۹۶۴ میلیون DWT رسیده است. DWT به تناژ وزن مرده به مقدار جرم قابل‌حمل توسط یک کشتی که حمل آن برای ایمنی کشتی خطرساز نباشد، گفته می‌شود. وزن مرده شامل وزن خود کشتی نمی‌شود.

شاخص حمل فله خشک بالتیک (Baltic Dry Index-BDI) میانگین هزینه حمل کالای فله خشک در سراسر جهان می‌باشد. آخرین مقدار این شاخص ۲,۰۲۵ واحد بوده که حدود ۱۶۵ واحد از میانگین ۲۶ ساله خود کمتر است.

در شکل ۱، مسیر‌های اصلی حمل و نقل دریایی نشان داده شده است.

حمل و نقل دریایی در ایران
صنعت حمل و نقل دریایی در ایران نیز به‌طور کامل متأثر از تجارت خارجی کشور است و با افزایش صادرات و واردات کالا، حجم تجارت دریایی کشور افزایش خواهد یافت. مقدار صادرات غیرنفتی ایران در ۴ ماهه نخست سال ۱۴۰۴، معادل ۱/۷۴ درصد نسبت به مدت مشابه سال قبل رشد داشته است. این نسبت برای واردات، افت ۳/۰۴ درصدی را نشان می‌دهد.

در ۴ ماهه نخست سال ۱۴۰۴، اگرچه مقدار وزنی صادرات حدود ۴ برابر واردات بوده، اما ارزش دلاری واردات ۶/۶۷ درصد بیشتر از ارزش دلاری صادرات بوده است. در این مقطع زمانی، کسری تجارت خارجی کشور ۱/۱- میلیارد دلار بوده است (ارزش واردات ۱۷/۶ و ارزش صادرات ۱۶/۵ میلیارد دلار).

میزان تخلیه و بارگیری کل کالا‌ها در سال ۱۴۰۳، معادل ۱۶۳ میلیون تن بوده که نسبت به سال ۱۴۰۲ رشد ۲/۷ درصدی داشته است. در ۴ ماهه نخست ۱۴۰۴ نسبت به مدت مشابه سال قبل، میزان تخلیه و بارگیری کل کالا‌ها کاهش ۱۲ درصدی را نشان می‌دهد.

در بین انواع کالا‌هایی که در سال ۱۴۰۳ تخلیه و بارگیری شده‌اند، فرآورده‌های نفتی با سهم ۳۴ درصدی، کالا‌های ساختمانی و مواد معدنی با سهم ۲۳ درصدی و کالا‌های کانتینری با سهم ۱۸ درصدی، در رتبه‌های اول تا سوم قرار دارند. بندر شهید رجایی و بندر امام خمینی به ترتیب با سهم ۵۲ درصدی و ۳۰ درصدی، بیشترین عملیات تخلیه و بارگیری را انجام داده‌اند.

در سال ۱۴۰۳، میزان تخلیه و بارگیری کانتینری معادل ۳ میلیون TEU بوده که نسبت به سال ۱۴۰۲، رشد ۱۳/۴ درصدی داشته است. در ۴ ماهه نخست ۱۴۰۴ نسبت به مدت مشابه سال قبل، میزان تخلیه و بارگیری کانتینری با کاهش ۵/۷ درصدی روبرو بوده است.

در بین بنادری که تخلیه و بارگیری کانتینری انجام می‌دهند، بندر شهید رجایی و بندر لنگه به ترتیب با سهم ۸۱ درصدی و ۶ درصدی، بیشترین عملیات تخلیه و بارگیری کانتینری را در سال ۱۴۰۳ انجام داده‌اند.

صنعت حمل و نقل دریایی در بازار سرمایه ایران
در بازار سرمایه ایران، ۲ شرکت در حوزه حمل و نقل دریایی، ۳ شرکت در حوزه ارائه خدمات دریایی، بندری و انبارداری و ۱ هلدینگ حمل و نقل دریایی حضور دارند. شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران با نماد «حکشتی» با ارزش بازار تقریباً ۶۵ هزار میلیارد تومان (در تاریخ ۱۴۰۴/۰۶/۰۸)، بزرگترین هلدینگ در صنعت حمل و نقل دریایی می‌باشد. شرکت‌های کشتیرانی دریای خزر و کشتیرانی آریا به ترتیب با نمادهای «حخزر» و «حاریا» در حوزه حمل و نقل دریایی و شرکت‌های تایدواتر خاورمیانه، خدمات دریایی و بندری سینا و کشتیرانی خط دریابندر به ترتیب با نمادهای «حتاید»، «حسینا» و «حبندر» در حوزه ارائه خدمات دریایی و بندری ‌مشغول به فعالیت می‌باشند.

* با توجه به اینکه حکشتی هنوز سود سال مالی منتهی به خرداد ۱۴۰۴ را تقسیم نکرده است، درصد تقسیم سود مانند سال قبل یعنی ۸۴ درصد در نظر گرفته شده است و نسبت P/E برآوردشده با توجه به این درصد تقسیم سود می‌باشد.